1. Inleiding

Het Lectionarium op de website van de Katholieke Bijbelstichting

Op de website van de Katholieke Bijbelstichting staat vanaf 8 september 2008 de tekst van de Schriftlezingen uit het Lectionarium voor alle dagen van het jaar, overeenkomstig de opgave in het Directorium voor de Nederlandse Kerkprovincie¹.

2. Lectionarium en Willibrordvertaling

Vaak wordt gedacht dat in het Lectionarium precies dezelfde tekst staat als in de 'oude' Willibrordvertaling (d.w.z. de vertaling die in 1975 voor het eerst als complete Bijbelvertaling verscheen; hierover verderop meer). Dat is echter niet het geval. De overeenkomsten zijn groot, maar er zijn ook verschillen.

Wat is het Lectionarium?

Het Lectionarium bevat de officiële lezingen voor kerkdiensten van de Rooms-Katholieke Kerk, zoals die in opdracht van het Tweede Vaticaans Concilie zijn uitgekozen. Het zijn telkens stukjes van rond de tien verzen uit de Bijbel, de ene keer wat langer, de andere keer wat korter.

In het volgende beperken we ons tot de volgende zeven delen die van het Lectionarium zijn uitgegeven. Er zijn drie boeken waarin een driejarige cyclus (het A- B- en C- jaar) van zondagslezingen is opgenomen. In het A-jaar staat het Evangelie volgens Matteüs centraal, in het B-jaar dat van Marcus en in het C-jaar dat van Lucas. Daarnaast is er een viertal boeken waarin de lezingen voor de weekdagen zijn opgenomen. Om precies te zijn, staan in deel I de lezingen voor de weekdagen in de Advent, de Kersttijd, de Veertigdagentijd en de Paastijd. In deel II die voor de vierendertig weken door het jaar van jaar I (de oneven jaren 2009, 2011, 2013 enz.) en in deel III die van jaar II (de even jaren 2008, 2010, 2012 enz.). Ten slotte zijn in deel IV de lezingen opgenomen voor de viering van heiligenfeesten, voor de viering of verjaardag van de kerkwijding, voor de feesten van Maria, van martelaren, pastores, kerkleraren, maagden en andere heiligen.

Deze zeven (A, B, C, I, II, III en IV) lectionaria zijn verschenen tussen 1969 en 1974. Daarnaast bestaan er speciale lectionaria waaruit gelezen wordt bij de toediening van de sacramenten en een Lectionarium voor missen ter ere van de heilige maagd Maria. Deze laten we hier buiten beschouwing.

Wat is de Willibrordvertaling?

De Willibrordvertaling is - in tegenstelling tot het Lectionarium - een vertaling van de gehele Bijbel. Over de vertaling zelf komen we straks te spreken.

In verband met de vergelijking met het Lectionarium is het belangrijk te weten dat deze vertaling niet in één keer als compleet boek van Genesis tot en met Openbaring (Apokalyps) is verschenen. De Willibrordvertaling is in een periode van vijftien jaar in een aantal delen delen voltooid. Eerst zijn het Nieuwe Testament in 1961 en het Oude Testament (vijf losse delen, 1966-1973) verschenen. Pas in 1975 verscheen de complete Bijbel; daarvan verscheen in 1978 een derde druk, die we als de definitieve tekst van de Willibrordvertaling mogen beschouwen. Weliswaar was de Willibrordvertaling er toen wel, maar achteraf bleek de vertaling toch niet één geheel te vormen. Daarom werd al spoedig begonnen aan een herziene Willibrordvertaling. In 1982 verscheen een nieuwe vertaling van de Psalmen, in 1987 van de Evangeliën en de Handelingen van de apostelen, in 1992 een herziening van het Nieuwe Testament, waarin de vertaling van de Evangeliëën en Handelingen van de apostelen uit 1987 was opgenomen. In 1995 verscheen een uitgave van de gehele Bijbel, gereviseerd aan de hand van de uitgaven uit 1982, 1987 en 1992.

In totaal is er ongeveer een halve eeuw aan de Willibrordvertaling gewerkt.

3. De verschillen tussen Lectionarium en Willibrordvertaling

Historisch bezien

Uit het voorgaande blijkt dat bijna alle delen van het Lectionarium, op één deel na, zijn verschenen tijdens het ontstaansproces van de Willibrordvertaling. Globaal kan men zeggen dat alleen de Bijbelboeken Genesis tot en met Koningen² en het Nieuwe Testament reeds vóór het ontstaansproces van de Lectionaria voorhanden waren. Later kwamen daar de boeken Kronieken tot en met Makkabeeën³ bij. In ieder geval heeft men (behalve voor deel IV van het Lectionarium, dat in 1974 is verschenen) geen gebruik kunnen maken van de voltooide Willibrordvertaling van de boeken Jesaja tot en met Maleachi⁴ en Job tot en met Sirach⁵.

In het Lectionarium is van één Bijbelboek helemaal niet de Willibrordvertaling opgenomen: Psalmen. Dat is opgenomen in de vertaling van Ad.W. Bronkhorst. O.P., Psalterium⁶. Dit is opmerkelijk, omdat dit een tamelijk vrije vertaling is.⁷

De Bijbelboeken die nog niet in de Willibrordvertaling waren gepubliceerd, heeft men voor opname in het Lectionarium grotendeels gebaseerd op de vertaling die reeds in de vorm van de commentaarreeks De Boeken van het Oude Testament voorhanden was en op vertalingen uit een voorstadium van de Willibrordvertaling, voorzover die voorhanden waren.

Verschillen in de vertaling

Uit het bovenstaande mag men niet afleiden dat de tekst van de 'oude' Willibrordvertaling zonder meer is overgenomen als deze voorhanden was. In het algemeen heeft men bij de vertaling van het Lectionarium altijd ook gekeken naar de interpretatie van de Latijnse Bijbelvertaling, de Vulgaat. De Vulgaat (en met name de Neo-Vulgaat⁸) wordt door de rooms-katholieke kerk beschouwd als de richtinggevende tekst bij de interpretatie van de Bijbel.

Dit is bij de Willibrordvertaling niet aan de orde, omdat die vertaling is gebaseerd op de Hebreeuwse, Aramese en Griekse brontekst. De (Neo-)Vulgaat is zelf al een vertaling (in het Latijn).

Overigens komt het zelfs voor dat bepaalde eendere passages - los van het hoofdlettergebruik⁹ - in de lectionaria niet identiek zijn, bijvoorbeeld Jesaja 55,10-11.

Voorbeeld: Jesaja 63,17

In de commentaarreeks De Boeken van het Oude Testament (Deel IX: 1972) luidt de vertaling:

'Waarom, Jahweh, hebt gij ons van uw wegen laten afdwalen, waarom ons hart laten verharden, zodat het u niet vreest? Keer terug omwille van uw dienaren, de stammen die uw bezit zijn.'

4. Enkele verschillen in het algemeen

Los van deze ontstaansgeschiedenis zijn er in het algemeen verschillen tussen Lectionarium en Willibrordvertaling te vinden. Deze verschillen berusten op het feit dat deze Bijbellezingen moeten fungeren in een liturgisch geheel. Het kader van dit liturgisch geheel is gegeven in het Altaarmissaal. Liturgie vereist dat alles één stemmig geheel vormt (het 'ensemble'), met een eenheid van stijl als grondpatroon. De Willibrordvertaling, die een eigentijdse, maar wetenschappelijk verantwoorde vertaling van een Hebreeuwse, Aramese en Griekse tekst is, draagt een ander karakter dan de plechtstatige gebedstekst van het Altaarmissaal. Een voorbeeld is het gebruik van 'u' en 'gij' en de werkwoordsvormen die daarbij horen: 'u had' en 'gij hadt' of 'u zou' en 'ge zoudt', maar ook: 'recht en billijkheid' (Lect.) naast 'gerechtigheid en recht' (WV) (Spr 21,3).

De Godsnaam

Over de Godsnaam moet nog iets gezegd worden. Voorheen was het in de Willibrordvertaling gebruikelijk de Godsnaam uit het Hebreeuws over te nemen en voluit te schrijven. Reeds de oude kerk sprak, in navolging van de joden, de Godsnaam niet uit, en verving deze door Kurios, 'Heer'. De herziene Willibrordvertaling doet dat ook, maar laat door middel van het kleinkapitaal zien dat hier de Godsnaam wordt weergegeven: HEER. Deze komt ook voor in de combinatie 'de Heer GOD'. Dat gebeurt ook in de weergave van het Lectionarium op de website van de KBS.

Het Lectionarium is een voorleestekst

Het Lectionarium is een tekst om (in de kerk) voor te lezen. Er worden korte gedeelten uit de Bijbel gelezen, telkens zo'n 5 à 10 verzen, soms meer. Daarbij kan het voorkomen dat de tekst midden in een langere eenheid begint, zodat onduidelijk is waarop de openingszin betrekking heeft. Daarom staan in het Lectionarium aan het begin van de lezing meestal inleidende woorden (in het Latijn incipit geheten), zoals 'In die tijd', 'In die dagen', 'Broeders en zusters', 'Geliefden', of 'Dit zegt de Heer.'

In het Lectionarium - als voorleestekst - is speciale aandacht geschonken aan de voorleesbaarheid. De tekst is dan ook weergegeven in zinseenheden die telkens op een nieuwe regel beginnen. Dat bevordert de leesbaarheid van de tekst, en dus het juiste voorlezen, en dus het verstaan van de tekst. Het neemt overigens niet weg dat degene die voorleest, zich goed moet voorbereiden om de juiste zins- en woordklemtonen te leggen (bv. niet steevast op het laatste woord van de zin) en zich op de hoogte moet stellen van de juiste uitspraak van de plaats- en eigennamen.

De toegankelijkheid van het Lectionarium op de website van de KBS vergemakkelijkt het voorbereiden van een lezing reeds lang van te voren.

5. Enkele voorbeelden

Lucas 17,6

Om een indruk van de verschillen in stijl te geven volgt hier een voorbeeld van een vers dat op maandag 10 november 2008, de feestdag van de H. Leo de Grote, wordt gelezen:

De Lectionariumtekst is identiek met de 'oude' Willibrordvertaling (1978) en er is een verschil in stijl tussen deze twee en de 'nieuwe' Willlibrordvertaling (1995). 'Ge (hadt, zoudt)' klinkt plechtstatiger dan 'heb je'. Datzelfde is het geval met 'Maak uw wortels los' en 'kom met wortel en al'. In het algemeen gebruikt de herziene Willibrordvertaling gemakkelijker 'jij' als een hogergeplaatste tot een gelijke of lagergeplaatste spreekt. Ten slotte is de zinsstructuur van de twee eerste vertalingen anders, misschien moeilijker, dan die van de derde: 'Als ge … zoudt ge … en hij' tegenover 'Al heb je maar … als je … dan zou hij'.

Genesis 1,2

Het Lectionarium heeft de 'vondst' uit 1966 overgenomen, maar in 1975/1978 is men daarop teruggekomen. In het Hebreeuws staat er roeach elohiem. Het probleem is, dat beide woorden twee betekenissen hebben: roeach kan zowel 'wind' als 'geest' betekenen en elohiem zowel 'God' als een overtreffende trap ('zoals 'grootst'). Vandaar de twee mogelijkheden.

5. Enkele teksten die tijdens het samenstellen van het Lectionarium nog niet in de Willibrordvertaling voorhanden waren

Jona 3,2

Hier valt in de eerste plaats de schrijfwijze van de plaatsnaam op: 'Nineve' in plaats van 'Ninive'. Sinds 1968 houden de Bijbelgenootschappen zich aan een uitspraak die aansluit bij de oorspronkelijke, in het Hebreeuws. Ook in de vertaling van het zich op weg begeven speelt het Hebreeuws een rol; daar staat niet één woord, maar staan twee termen. Vandaar dat deze in de Willibrordvertaling apart tot uitdrukking komen: 'Sta op, ga.' Het is moeilijk gebleken het verkondigen, aanzeggen of aankondigen goed weer te geven. Het Hebreeuws heeft 'roep', iets wat we in sommige andere vertalingen aantreffen. Het Lectionarium heeft zich duidelijk gericht naar de Latijnse tekst: praedica … praedicationem, lett. 'preek de prediking.'

Overigens staat in de commentaarreeks De Boeken van het Oude Testament (Deel XII: 1953) weer een andere vertaling: 'Maak u op, vertrek naar Ninive, de grote stad, en breng haar de prediking, die Ik u heb bevolen.'

Jesaja 55,10-11: Op twee plaatsen verschillend vertaald

De verschillen tussen beide lezingen zijn weliswaar niet groot, maar het is strijdig met het gedachtegoed van het Lectionarium dat dezelfde tekst op twee verschillende manieren wordt vertaald. De zinnetjes 'haar hebben bevrucht zodat zij groen wordt' (I) en 'haar vruchtbaar hebben gemaakt en haar met groen hebben bedekt' (A) lijken weliswaar op elkaar, maar 'bevruchten' en 'vruchtbaar maken' is toch niet hetzelfde. Overigens benadert de vertaling 'bevrucht' het best wat in het Hebreeuws staat en dit staat ook in de Willibrordvertaling-1978 en -1995. De beide Lectionariumteksten verschillen ook waar het gaat om het onderwerp van het groen worden: in I zijn dat het (niet met zoveel woorden genoemde) planten; in A hebben de regen en de sneeuw de aarde met groen bedekt. De Willibrordvertaling benadert het Hebreeuws het beste door 'met planten bedekt' te vertalen. De protestantse Nieuwe Vertaling (1951) is nog letterlijker: 'en doet haar uitspruiten.'

Slot: een voorbeeld van een willekeurige perikoop: Matteüs 21,28-32 (zondag 28 september 2008 / Zesentwintigste zondag door het jaar)

De eerste drie vertalingen verschillen dusdanig weinig van elkaar, dat volstaan kon worden met de opname van de vertaling uit 1961. In het Lectionarium begint (incipit) de tekst met: 'In die tijd zei Jezus tot de hogepriesters en de oudsten van het volk.' De verschillen met de 'nieuwe' Willibrordvertaling zijn daarentegen groot.

Allereerst valt op dat de 'nieuwe' Willibrordvertaling de volgorde van de zonen heeft omgedraaid: nu gaat de zoon die eerst 'nee' zegt, voorop. Dat gaat terug op een groep andere (betere) handschriften. Inhoudelijk verandert er niets.

Naast het 'ge/gij' en 'u' met de bijbehorende werkwoordsvormen en het 'neen' tegenover het 'nee' valt vooral op dat sprake is van 'een man'/'iemand', 'mijn zoon'/'jongen', 'mijn wijngaard'/'de wijngaard'. Het 'Voorwaar, ik zeg u' is in de 'nieuwe' Willibrordvertaling het minder formele, maar wel duidelijker 'Ik verzeker u' geworden. Op dezelfde manier zijn de 'ontuchtige vrouwen' eenduidige 'hoeren' geworden. Het 'Rijk Gods' is, overeenkomstig het Nederlands van 1995, 'koninkrijk van God' geworden en de lange zin over Johannes is in tweeën geknipt. Tot slot is wellicht 'zich bedenken' iets moderner, maar wel vager dan 'tot inkeer komen'.

6. Willibrordvertaling en Lectionarium: tijdsschaal

Om een snel overzicht te krijgen in de volgorde van publicatie van de diverse boeken volgt hier een tijdsschaal.

Voetnoten

  Leo van den Bogaard, redacteur